Pół wieku polskich eksperymentów kosmicznych. Co dalej?
Konferencja podsumowuje pięć dekad udziału polskich zespołów w eksperymentach i misjach kosmicznych, a jednocześnie otwiera rozmowę o przyszłości polskiej nauki, technologii i sektora kosmicznego.
O konferencji
Polska obecność w kosmosie trwa nieprzerwanie od pół wieku. Dzięki udziałowi naszego kraju w radzieckim programie Interkosmos mogliśmy wysłać pierwsze eksperymenty naukowe na orbitę okołoziemską, a dzięki Mirosławowi Hermaszewskiemu staliśmy się czwartym krajem, który wysłał swojego przedstawiciela poza umowną granicę kosmosu. Te doświadczenia zaowocowały wiedzą i umiejętnościami, które otworzyły nam drzwi do współpracy z najważniejszymi światowymi organizacjami eksplorującymi kosmos. Obecnie polscy naukowcy mają na swoim koncie ponad 100 instrumentów badawczych wysłanych w przestrzeń kosmiczną, a sam sektor kosmiczny, również przemysłowy, rośnie w siłę. Konferencja „50 lat polskich eksperymentów kosmicznych. Co dalej?” ma na celu przypomnienie historii polskich badań kosmicznych i wytyczenie ścieżek na kolejne lata. Wydarzenie organizowane jest przez Centrum Badań Kosmicznych PAN na zlecenie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Pół wieku polskich eksperymentów kosmicznych
Od pierwszych instrumentów po udział w dzisiejszych misjach eksploracyjnych — ciągłość, nie pojedyncze wydarzenia, jest tu najważniejsza.
- Lata 70. Początki polskich eksperymentów kosmicznych i budowa własnej aparatury naukowej dla misji satelitarnych.
- Lata 90.–2000 Udział w międzynarodowych misjach naukowych, m.in. INTEGRAL oraz Mars Express.
- 2009–2016 Instrumenty i obserwacje w misjach Herschel oraz PROBA/STIX, rozwój programu nanosatelitów BRITE.
- 2020s Udział w misji JUICE do systemu Jowisza oraz w badaniach heliosfery (IBEX/IMAP).
- 2026 Konferencja podsumowująca pięć dekad doświadczeń i otwierająca rozmowę o dalszym kierunku.
- ??? Nowa Polska Strategia Kosmiczna i kolejne pięćdziesiąt lat polskiego udziału w eksploracji kosmosu.
Zasłużony dla Nauki Polskiej Sapientia et Veritas
Podczas konferencji planowane jest uroczyste wręczenie medali „Zasłużony dla Nauki Polskiej Sapientia et Veritas”.
Prof. dr hab. Stanisław Grzędzielski
Pierwszy dyrektor CBK PAN (1977–1991)Polski astronom, jeden z założycieli Centrum Badań Kosmicznych PAN i jego pierwszy dyrektor, pełniący tę funkcję w latach 1977–1991. Zajmował się fizyką plazmy kosmicznej i fizyką heliosfery — w 1970 roku uzyskał habilitację na podstawie rozprawy o wietrze słonecznym, a w 1977 roku tytuł profesora. W 2017 roku, z okazji 40-lecia CBK PAN, otrzymał specjalną statuetkę instytutu jako jego pierwszy i wieloletni dyrektor.
Pierwszy dyrektor CBK PANProf. dr hab. Marek Banaszkiewicz
Trzeci dyrektor CBK PAN (2006–2014)Fizyk i specjalista w dziedzinie badań kosmicznych, trzeci dyrektor CBK PAN, pełniący tę funkcję w latach 2006–2014. Przed objęciem tego stanowiska kierował polskimi pracami przy przyrządzie MUPUS na pokładzie lądownika Philae misji ESA Rosetta. Po zakończeniu kadencji był tymczasowym prezesem Polskiej Agencji Kosmicznej (POLSA) i pokierował nowo utworzonym oddziałem CBK PAN w Zielonej Górze, zajmującym się robotyką kosmiczną. Za zasługi otrzymał Złoty Krzyż Zasługi.
Instrument MUPUS, misja ESA RosettaProf. dr hab. Iwona Stanisławska
Czwarta dyrektor CBK PAN (2014–2023)Specjalistka w dziedzinie fizyki jonosfery, czwarta dyrektor CBK PAN, którą kierowała w latach 2014–2023. Przez około 25 lat prowadziła Heliogeofizyczną Służbę Prognoz w ramach międzynarodowej ISES, uczestnicząc w licznych projektach badawczych UE i ESA. Pełniła funkcje w międzynarodowych gremiach, m.in. przewodniczącej komisji G URSI (2014–2017) oraz członkini Zespołu Ekspertów ds. Pogody Kosmicznej przy WMO. Za swoją działalność została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi.
Czwarta dyrektor CBK PANProf. dr hab. Maciej Bzowski
Kierownik Zespołu Fizyki Układu Słonecznego i Astrofizyki, CBK PANAstrofizyk, kierownik Zespołu Fizyki Układu Słonecznego i Astrofizyki w CBK PAN oraz szef polskich zespołów naukowych misji IBEX i IMAP. Od blisko 30 lat opracowuje w CBK PAN uznawany za jeden z najlepszych na świecie model ewolucji gazu międzygwiazdowego wnikającego do heliosfery. Obecnie kieruje po stronie CBK PAN udziałem w misji NASA IMAP, na potrzeby której zespół zbudował instrument GLOWS — pierwszy polski instrument naukowy na pokładzie sondy NASA.
Instrument GLOWS, misja NASA IMAPDr hab. Hanna Rothkaehl
Kierowniczka Zespołu Fizyki Plazmy, CBK PANFizyczka, kierowniczka Zespołu Fizyki Plazmy w CBK PAN, związana z fizyką plazmy kosmicznej od 1982 roku. Jest współgłówną badaczką (co-PI) instrumentu RPWI na misji JUICE oraz główną badaczką (PI) eksperymentu DFP sondy Comet Interceptor — jedyna osoba z Polski pełniąca tak ważną funkcję naukową w misji Europejskiej Agencji Kosmicznej. Kieruje też jedną z trzech polskich stacji radioteleskopu LOFAR i uczestniczyła w projektowaniu ponad 16 instrumentów plazmowo-falowych w kosmosie.
PI eksperymentu DFP, misja Comet Interceptor (ESA)
Prof. dr hab. Janusz Sylwester
Kierownik Zakładu Fizyki Słońca CBK PAN, WrocławHeliofizyk, kierownik Zakładu Fizyki Słońca CBK PAN we Wrocławiu — jednej z niewielu na świecie placówek budujących instrumenty kosmiczne do obserwacji rentgenowskich Słońca. Kierował zespołem, który zbudował przyrząd SphinX na rosyjskim obserwatorium Koronas-Foton (start 2009) — najczulszy tego typu instrument na świecie. Prowadził też badania z użyciem instrumentów RESIK i Diogeness, publikując m.in. w Astrophysical Journal.
Instrument SphinX, obserwatorium Koronas-Foton
Prof. dr hab. Sławomir Ruciński
Pomysłodawca projektu satelitów BRITEAstronom, pomysłodawca projektu satelitów BRITE realizowanych m.in. przez CBK PAN; związany z Uniwersytetem Warszawskim, a od 1984 roku z Kanadą, gdzie był profesorem i dyrektorem zarządzającym David Dunlap Observatory. Opracował plan naukowy konstelacji BRITE i w 2010 roku zainicjował przystąpienie Polski do projektu, co zaowocowało budową polskich nanosatelitów Lem i Heweliusz przez CBK PAN. Za wkład w powstanie pierwszych polskich satelitów naukowych otrzymał Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2015) oraz godność Członka Honorowego Polskiego Towarzystwa Astronomicznego (2017).
Inicjator polskiego udziału w projekcie BRITE
Prof. David J. McComas
Lider misji NASA badających heliosferę, Princeton UniversityAmerykański fizyk kosmiczny, profesor nauk astrofizycznych na Uniwersytecie Princeton, wieloletni lider misji NASA badających heliosferę i wiatr słoneczny. Jest głównym badaczem (PI) misji IMAP i IBEX, w ramach IMAP kierując międzynarodowym zespołem obejmującym m.in. CBK PAN, który zbudował instrument GLOWS. W 2022 roku otrzymał Nagrodę Wybitnego Naukowca, a w 2021 roku Medal Hannesa Alfvéna od European Geosciences Union.
Główny badacz (PI) misji NASA IMAP i IBEX
Dr hab. inż. Piotr Orleański
Dyrektor Centrum Badań Kosmicznych PANInżynier elektronik, obecny — piąty w historii — dyrektor Centrum Badań Kosmicznych PAN, pełniący funkcję od 7 września 2023 roku. W ciągu 40 lat pracy zdobył doświadczenie przy budowie satelitarnych instrumentów naukowych, uczestnicząc m.in. w misjach Integral, Mars Express, Herschel, Solar Orbiter (STIX) i ExoMars. Jest twórcą Laboratorium Satelitarnych Aplikacji Układów FPGA w CBK PAN oraz członkiem Rady Polskiej Agencji Kosmicznej i Komitetu Badań Kosmicznych i Satelitarnych PAN.
Piąty dyrektor CBK PAN
